คำถามที่ครอบครัวถามบ่อยที่สุดไม่ใช่ “รักษาหายไหม” แต่เป็น “แล้วเขาจะไปเจออะไร”
ความไม่รู้ตรงนี้กั้นคนไว้มากกว่าค่าใช้จ่าย เพราะการส่งคนที่รักไปอยู่ที่ที่นึกภาพไม่ออกเป็นเรื่องยาก บทความนี้เล่าว่าโปรแกรมแบบอยู่ประจำ 30 วันที่แม่ริม เชียงใหม่ ผ่านไปอย่างไร (อ่านภาพรวมกว้าง ๆ ของขั้นตอนการเข้ารับการบำบัดได้ที่ กระบวนการบำบัดยาเสพติดและสุขภาพจิต)
สัปดาห์แรก ร่างกายก่อน
สัปดาห์แรกไม่ได้เริ่มที่การบำบัดจิตใจ แต่เริ่มที่ทำให้ร่างกายปลอดภัยและนิ่งพอที่จะเริ่มอย่างอื่นได้ การถอนพิษภายใต้การดูแลของแพทย์ ดำเนินการโดยบ้านคุณหมอ คลินิกเวชกรรม ภายใต้ ดร.นพ. กนก อุตวิชัย และทีมคลินิก แบ่งเป็นสี่ขั้น
- ประเมินทางการแพทย์ ประวัติการใช้สาร สุขภาพกาย และความเสี่ยงจากการถอนพิษ
- ดูแลขณะถอนพิษ แพทย์ดูแลอาการ พร้อมยาตามความจำเป็น
- ฟื้นสภาพร่างกาย เตรียมความพร้อมเข้าสู่การบำบัดทางจิตใจ
- วางแผนต่อเนื่อง แนะนำโปรแกรมถัดไปตามผลประเมิน
สิ่งที่ควรรู้ตั้งแต่ต้นคือการถอนพิษไม่ใช่การรักษา ภาวะเสพติดเกี่ยวข้องกับพฤติกรรม ความคิด อารมณ์ และสังคม การถอนพิษจัดการเฉพาะส่วนร่างกาย ที่เหลือคืองานของอีก 20 กว่าวันข้างหน้า
ครอบครัวจำนวนมากเข้าใจสลับกันตรงนี้ พอเห็นว่าอาการทางกายดีขึ้นในสัปดาห์แรกก็คิดว่าจบแล้ว นั่นคือจุดที่คนกลับบ้านเร็วเกินไปแล้วกลับไปใช้ซ้ำ
สัปดาห์ที่สอง เริ่มงานที่ยากกว่า
พอร่างกายนิ่ง การบำบัดจิตใจจึงเริ่มได้จริง สัปดาห์นี้เป็นช่วงที่คนส่วนใหญ่บอกว่ายากที่สุด เพราะสิ่งที่เคยกลบไว้ด้วยสารเสพติดกลับมาโดยไม่มีอะไรกลบแล้ว
การบำบัดที่ใช้ระบุชื่อได้ชัด ไม่ใช่ “จิตบำบัดทั่วไป” ได้แก่ CBT และ DBT สำหรับรูปแบบความคิดและ การจัดการอารมณ์ EMDR และ Brainspotting ตามความเหมาะสมทางคลินิกเมื่อมีบาดแผลทางใจร่วมด้วย Internal Family Systems สำหรับกรณีที่ประเด็นอยู่ที่มุมมองต่อตัวเอง และการฝึกสติ
นอกจากนั้นยังมีกลุ่มบำบัดและแนวคิด Therapeutic Community ซึ่งหมายความว่าคนที่อยู่ด้วยกัน เป็นส่วนหนึ่งของการรักษา ไม่ใช่แค่คนที่บังเอิญพักที่เดียวกัน
จำนวนคนจึงสำคัญ ที่นี่รับไม่เกิน 15 คนพร้อมกัน กลุ่มขนาดนี้เล็กพอที่ทุกคนจะได้พูด และ เล็กพอที่ทีมจะรู้ว่าใครกำลังถอย
สัปดาห์ที่สาม ครอบครัวเข้ามา
โปรแกรมครอบครัวบำบัด มีการให้คำปรึกษาครอบครัวอย่างน้อย 2 ครั้ง โดยนักจิตวิทยาทำความเข้าใจบริบท ความสัมพันธ์ และรูปแบบพฤติกรรมของครอบครัวนั้น แล้วตั้งเป้าหมาย ร่วมกัน ไม่ใช่มาฟังบรรยายอย่างเดียว
เนื้อหาครอบคลุมสี่เรื่อง คือสัญญาณและความเสี่ยงของการกลับไปใช้ซ้ำ บทบาทและขอบเขตที่เหมาะสม การสื่อสารด้วยความเข้าใจ และความรู้เรื่องกลุ่ม NA/AA
อาจารย์สังวรณ์ สมบัติใหม่ นักสังคมสงเคราะห์และนักจิตบำบัดที่มีประสบการณ์มากกว่า 30 ปี ดูแลด้านครอบครัวโดยใช้แนวทาง SATIR
เหตุผลที่ครอบครัวต้องเข้ามาไม่ใช่มารยาท คนหนึ่งคนกลับไปอยู่บ้านหลังเดิม กับคนกลุ่มเดิม ในความสัมพันธ์แบบเดิม ถ้าไม่มีอะไรในบ้านนั้นเปลี่ยน 30 วันที่ผ่านมาก็ต้านทานได้ไม่นาน
สัปดาห์ที่สี่ วางแผนวันที่ออกไป
สัปดาห์สุดท้ายเป็นเรื่องของสิ่งที่ยังไม่เกิด ทีมคลินิกประเมินร่วมกันว่าหลังจบ 30 วันแล้วควรไปทางไหน และมีสองทางหลัก
โปรแกรมฟื้นฟูระยะเปลี่ยนผ่าน ผู้รับบริการยังพักอยู่ที่ศูนย์ แต่เริ่มทำงานหรือทำกิจกรรมในชุมชนตามความเหมาะสม เข้มข้นน้อยลง เน้นทักษะทางสังคมและการใช้ชีวิต ความรับผิดชอบ การเงิน มิตรภาพ กิจวัตร
โปรแกรมกลับสู่สังคมหลังบำบัด ผู้รับบริการกลับไปอยู่กับครอบครัวและใช้ชีวิตตามปกติ แต่ยังเข้ารับ คำปรึกษาตามนัด และทีมคลินิกติดตามความก้าวหน้ากับความเสี่ยงของการกลับไปใช้ซ้ำ
อีกทางคือโปรแกรมผู้ป่วยนอก ซึ่งอยู่ที่อย่างน้อย 10 ถึง 12 ชั่วโมงต่อสัปดาห์
ระยะเวลาของแต่ละขั้นกำหนดเป็นรายบุคคลตามผลการประเมินทางคลินิก ไม่มีตัวเลขตายตัว
แล้ววันธรรมดา ๆ เป็นอย่างไร
วันหนึ่งไม่ได้มีแต่การบำบัด มีสามอย่างสลับกันไป คือการบำบัด กิจกรรม และเวลาพัก
กิจกรรมที่มีให้เลือกกว้างกว่าที่คนคิด มวยไทย ปั่นจักรยาน เดินป่า โยคะ ว่ายน้ำ แบดมินตัน กอล์ฟ สปาและนวด ประคบสมุนไพร Sound Healing ศิลปะบำบัด ดินปั้น การทำอาหารไทย ดนตรีบำบัด เปียโนและกลอง และมีกิจกรรมนอกสถานที่ทุกสัปดาห์
สิ่งเหล่านี้ไม่ใช่ของแถม การสร้างกิจวัตรที่ไม่มีสารเสพติดอยู่ในนั้นคือสิ่งที่ต้องฝึกจริง ๆ คนที่ไม่เคยตื่นเช้าโดยไม่ต้องใช้อะไรเลยมาหลายปี ต้องเรียนรู้ใหม่ว่าวันหนึ่งเต็มไปด้วยอะไรได้บ้าง
กิจกรรมทั้งหมดปรับตามสภาพร่างกายและความชอบของแต่ละบุคคล ตามแผนการดูแลเฉพาะราย ไม่ได้บังคับให้ทุกคนต่อยมวยไทย
ส่วนที่พัก ห้องพักเป็นห้องส่วนตัวที่มีคีย์การ์ด มีทีมดูแลประจำตลอด 24 ชั่วโมง อาหารและซักรีด รวมอยู่แล้ว และมีรถรับส่งระหว่างการรักษาโดยไม่คิดค่าบริการเพิ่ม ตัวศูนย์อยู่ที่แม่ริม เชียงใหม่ ท่ามกลางภูเขาและทุ่งนา
30 วันพอไหม
พอสำหรับสิ่งที่ 30 วันทำได้ ไม่พอสำหรับการฟื้นฟูทั้งหมด และไม่มีสถานบำบัดที่ซื่อสัตย์ที่ไหน บอกเป็นอย่างอื่น
สิ่งที่ 30 วันทำได้จริงคือทำให้ร่างกายปลอดภัย เริ่มงานทางจิตใจ ให้ครอบครัวเข้ามาอยู่ในกระบวนการ และสร้างแผนสำหรับช่วงต่อไป ส่วนช่วงที่เสี่ยงที่สุดคือหลังออกจากสถานบำบัดใหม่ ๆ ซึ่งอยู่นอก 30 วันนั้น
นี่คือเหตุผลที่มีโปรแกรมระยะเปลี่ยนผ่านและโปรแกรมกลับสู่สังคม การมองว่า 30 วันคือเส้นชัย เป็นความเข้าใจที่ทำให้คนพลาดในเดือนที่สอง
คำถามที่พบบ่อย
หนึ่งวันในสถานบำบัดทำอะไรบ้าง วันหนึ่งประกอบด้วยการบำบัด กิจกรรม และเวลาพัก สลับกันไป การบำบัดมีทั้งรายบุคคลและกลุ่ม กิจกรรมมีตั้งแต่มวยไทย โยคะ ว่ายน้ำ ไปจนถึงศิลปะบำบัดและดนตรี ปรับตามสภาพร่างกายและ ความชอบของแต่ละคนตามแผนการดูแลเฉพาะราย และมีกิจกรรมนอกสถานที่ทุกสัปดาห์
มีผู้เข้าพักกี่คน ไม่เกิน 15 คนพร้อมกัน จำนวนนี้สำคัญกว่าที่คิด เพราะกลุ่มบำบัดต้องเล็กพอที่ทุกคนจะได้พูด และทีมต้องรู้จักทุกคนมากพอที่จะเห็นเมื่อใครเริ่มถอย
30 วันพอไหม พอสำหรับการถอนพิษ การเริ่มงานทางจิตใจ และการวางแผนต่อ แต่ไม่ใช่ทั้งหมดของการฟื้นฟู ช่วงที่เสี่ยงที่สุดคือหลังออกจากสถานบำบัด จึงมีโปรแกรมระยะเปลี่ยนผ่านและโปรแกรมกลับสู่สังคม ต่อจากนั้น ระยะเวลากำหนดเป็นรายบุคคลตามผลการประเมิน
ครอบครัวเข้ามามีส่วนร่วมตอนไหน โปรแกรมครอบครัวบำบัดมีการให้คำปรึกษาอย่างน้อย 2 ครั้ง และดำเนินควบคู่ไปกับการบำบัดของ ผู้รับบริการ ครอบคลุมสัญญาณการกลับไปใช้ซ้ำ ขอบเขตที่เหมาะสม การสื่อสาร และความรู้เรื่อง กลุ่ม NA/AA
ถ้าอ่านแล้วยังมีคำถามที่บทความนี้ไม่ได้ตอบ นั่นคือเหตุผลที่ควรโทรมาคุย ดูรายละเอียด โปรแกรมแบบอยู่ประจำ หรือ ปรึกษาทีมงานได้อย่างเป็นความลับ โดยยังไม่ต้องตัดสินใจอะไร
